Breakingviews
Η φράση «ωρολογιακή βόμβα» έχει γίνει κοινότοπη στις συζητήσεις σχετικά με το δημόσιο χρέος και τα ελλείμματα, προκαλώντας ανησυχία. Ο Jim Esposito της Citadel Securities χρησιμοποίησε αυτή τη δραματική μεταφορά το 2025, όταν το παγκόσμιο δημόσιο χρέος είχε φτάσει τα 100 τρισεκατομμύρια δολάρια και παρουσίαζε ραγδαία αύξηση σε σχέση με την οικονομική παραγωγή πολλών χωρών.
Ωστόσο, το 2026 οι συνθήκες μπορεί να αλλάξουν. Η «βόμβα» του δημόσιου χρέους δεν έχει εκραγεί, παρά την απότομη άνοδο του πληθωρισμού, τις γεωπολιτικές αναταραχές και τα ρεκόρ ελλειμμάτων.
Με την πτώση των τιμών και των επιτοκίων των κεντρικών τραπεζών να διαφαίνεται, οι επενδυτές θα μπορούσαν να αρχίσουν να αναγνωρίζουν τα κρατικά ομόλογα ως ασφαλή καταφύγιο. Αυτό θα σήμαινε χαμηλότερο κόστος δανεισμού για τις κυβερνήσεις, παρέχοντας τίτλο ανακούφισης στους υπουργούς Οικονομικών της Βρετανίας, της Γαλλίας και των Ηνωμένων Πολιτειών, οι οποίοι βρίσκονται υπό πίεση.
Τον Οκτώβριο, το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο προέβλεψε ότι το χρέος των ανεπτυγμένων οικονομιών θα φτάσει το 119% του ΑΕΠ έως το 2030, αυξανόμενο από το 110% το 2025. Για τις αναδυόμενες αγορές, το χρέος αναμένεται να αυξηθεί από 73% σε 82% την ίδια περίοδο. Το δημόσιο χρέος έχει σημειώσει διαρκή άνοδο από την παγκόσμια χρηματοπιστωτική κρίση του 2008, ωστόσο η επιδείνωση της κατάστασης μετά την πανδημία προκαλεί σοβαρές ανησυχίες.
Ένα κομβικό σημείο ήταν ο «μίνι προϋπολογισμός» της Βρετανίας το 2022. Η τότε πρωθυπουργός Λιζ Τρας ανακοίνωσε περικοπές φόρων ύψους 45 δισεκατομμυρίων λιρών (58,9 δισεκατομμύρια δολάρια) χωρίς χρηματοδότηση, προκαλώντας αναστάτωση στην αγορά κρατικών ομολόγων. Λίγο αργότερα, ο συνδυασμός επιθετικών πολιτικών και περικοπών φόρων από τον πρόεδρο Ντόναλντ Τραμπ ενορχήστρωσε μια αξιοσημείωτη πώληση του αμερικανικού χρέους. Πρόσφατα, το κοινοβουλευτικό αδιέξοδο στη Γαλλία και το μεγάλης κλίμακας δημοσιονομικό έλλειμμα προκάλεσαν και πάλι αναταραχές στις χρηματοπιστωτικές αγορές.
Στην θεωρία, η επένδυση σε ομόλογα θα έπρεπε να είναι σταθερή. Οι διαχειριστές κεφαλαίων αναμένεται να επενδύουν μόνο σε χρεωστικά γραμμάτια κυβερνήσεων, των οποίων τα μελλοντικά πλεονάσματα του προϋπολογισμού ξεπερνούν την αξία του εκκρεμούς δημόσιου χρέους. Ωστόσο, σύμφωνα με την κλασική προσέγγιση, δεν αναμένονται αλλαγές στη στάση των επενδυτών τους επόμενους 12 μήνες, εκτός εάν υπάρξει σημαντική οικονομική ή δημοσιονομική αναδιάρθρωση.
Στην πραγματικότητα, οι επενδυτές χρησιμοποιούν τα χρέη των ανεπτυγμένων οικονομιών και ως έναν τρόπο στοιχήματος με τα επιτόκια. Ο Οκτώβριος μας προσέφερε μια καλή εικόνα: καθώς οι αγορές εκτίμησαν τις προσδοκίες για χαλάρωση της νομισματικής πολιτικής από κεντρικές τράπεζες, οι αποδόσεις των ομολόγων μειώθηκαν. Ιδιαίτερα, η απόδοση των 30ετών ομολόγων του αμερικανικού Δημοσίου παρουσίασε σημαντική πτώση, ακολουθώντας τις αποδόσεις των βραχυπρόθεσμων ομολόγων.
Το αποτέλεσμα είναι ότι τα φαινομενικά δυσεπίλυτα δημοσιονομικά προβλήματα γίνονται λιγότερο επείγοντα στην περίπτωση μεταβολών στην άποψη των επενδυτών για τη νομισματική πολιτική. Μια σημαντική πρόσφατη αλλαγή είναι ότι ο πληθωρισμός φαίνεται να έχει περάσει το αποκορύφωμά του, με την εξαίρεση των ευμετάβλητων στοιχείων όπως η ενέργεια και τα τρόφιμα.
Τα υψηλά επιτόκια και η ραγδαία άνοδος των τιμών είχαν προηγουμένως αποκλείσει τις συνταξιοδοτικές και ασφαλιστικές εταιρείες από τη δέσμευση χρημάτων σε μακροχρόνιες επενδύσεις. Ωστόσο, με αυτή τη δυναμική να φαίνεται ότι αλλάζει, τουλάχιστον εκτός Ιαπωνίας, τα περιουσιακά στοιχεία σταθερού εισοδήματος δείχνουν σημάδια επιστροφής.
Πρέπει, όμως, οι επενδυτές να ανησυχούν για τους παράγοντες χρέους προς ΑΕΠ; Η απάντηση εξαρτάται. Η ορθόδοξη θεωρία παραβλέπει συχνά ότι οι πολίτες μιας χώρας συχνά κατέχουν μεγάλα ποσά δημόσιου χρέους, αποτελώντας και τον κύριο υποχρέωτη πληρωμής τόκων μέσω φόρων. Επομένως, η ζήτηση για χρέος μπορεί να είναι σταθερή, διότι τα νοικοκυριά δεν ανησυχούν για την αποπληρωμή μιας υποχρέωσης που ουσιαστικά οφείλουν στον εαυτό τους. Σύμφωνα με τον Οργανισμό Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης, η αναλογία των χρηματοοικονομικών περιουσιακών στοιχείων που κατέχουν τα νοικοκυριά αυξήθηκε από 312% του ακαθάριστου διαθέσιμου εισοδήματος το 1995 σε 561% το 2023.
Αν και οι διακυμάνσεις θα μπορούσαν να αποτελέσουν πρόβλημα κατά την περίοδο πανικού των κατόχων ομολόγων, ιδίως σε μικρές ανοιχτές οικονομίες όπως η Βρετανία, τα τελευταία 15 χρόνια μεγάλης κλίμακας αγορών ομολόγων από τις κεντρικές τράπεζες φαίνεται να προσφέρουν κάποια ανακούφιση.
Σε χώρες με καλά ανεπτυγμένες χρηματοπιστωτικές αγορές, οι υπεύθυνοι πολιτικής μπορούν να εκτυπώνουν χρήματα και να τα μεταφέρουν σε κρατικά ομόλογα χωρίς να προκαλούν υπερβολική αύξηση του πληθωρισμού. Την ίδια στιγμή, ο γηράσκων πληθυσμός που επιθυμεί να αποταμιεύσει για τη συνταξιοδότησή του φαίνεται ότι θα διατηρεί τη ζήτηση για κρατικά ομόλογα σε σχετικά υψηλά επίπεδα.
Ο αληθινός κίνδυνος έγκειται στη δυνατότητα υπερβολικών δαπανών να προκαλέσουν πληθωρισμό. Οικονομίες που καταγράφουν μεγάλες αποτίμησεις ελλειμμάτων, εκτός από περιόδους ύφεσης και πολέμου, δείχνουν περιορισμένη ικανότητα αντιμετώπισης του προβλήματος.
Ωστόσο, με την ανεργία να αυξάνεται στις περισσότερες ανεπτυγμένες οικονομίες, ο κίνδυνος υπερθέρμανσης παραμένει σε χαμηλά επίπεδα. Τα έξοδα από τόκους αναμένεται να συνεχίσουν να μειώνονται, σε αντίθεση με τα επιτόκια των κεντρικών τραπεζών. Καθώς οι ανησυχίες για το χρέος εξασθενούν, το ίδιο ισχύει και για την πίεση στους αξιωματούχους στο Ηνωμένο Βασίλειο, τη Γαλλία και τις Ηνωμένες Πολιτείες να μειώσουν τα ελλείμματά τους.
Αντί να προκαλέσει κρίση χρέους, η επιβράδυνση της οικονομίας με χαμηλότερα επιτόκια θα ενθαρρύνει τους πολίτες να αποταμιεύουν και να επενδύουν περισσότερα σε ομόλογα. Η πρόσφατη αύξηση των αποτιμήσεων στις μετοχές έχει οδηγήσει τα νοικοκυριά στις πλούσιες χώρες να διατηρούν τον ψηλότερο μέσο όρο κατανομής μετοχών από το 1999, σύμφωνα με τον ΟΟΣΑ, σε ιστορικά χαμηλά επίπεδα κατοχής ομολόγων. Στην ουσία, είναι πιθανό ότι τα χαρτοφυλάκια θα χρειαστούν αναπροσαρμογή, με τα υπουργεία Οικονομικών των κρατών να αποτελούν τους κύριους ωφεληθέντες.
