Έχετε παρατηρήσει ποτέ να κοιτάτε τα σύννεφα, το φλοιό ενός δέντρου, ή το εμπρός μέρος ενός αυτοκινήτου και να μπορείτε να διακρίνετε πρόσωπα που σας κοιτάζουν; Αυτό το φαινόμενο είναι γνωστό ως «παρειδωλία» και αποτελεί ένα φυσικό ψυχολογικό φαινόμενο. Ο ανθρώπινος εγκέφαλος είναι προγραμματισμένος να αναγνωρίζει μοτίβα, και κυρίως πρόσωπα, ακόμα και εκεί που δεν υπάρχουν. Για τους περισσότερους ανθρώπους, αυτές οι προσωρινές ψευδαισθήσεις αποτελούν μια διασκεδαστική πτυχή του νου.
Ωστόσο, πρόσφατες επιστημονικές έρευνες ρίχνουν φως σε μια ξεχωριστή ομάδα ατόμων που βιώνουν αυτό το φαινόμενο όχι ως μια σπάνια εκδήλωση, αλλά ως καθημερινή πραγματικότητα. Μια νέα μελέτη που δημοσιεύτηκε στο επιστημονικό περιοδικό Perception αποκαλύπτει ότι άτομα με «Σύνδρομο Οπτικού Χιονιού» (Visual Snow Syndrome – VSS) ζουν την παρειδωλία σε πολύ μεγαλύτερη ένταση και συχνότητα σε σύγκριση με τον γενικό πληθυσμό.
Τι ακριβώς είναι το Σύνδρομο Οπτικού Χιονιού;
Για να κατανοήσουμε τη σημαντικότητα της ανακάλυψης, πρέπει πρώτα να εξετάσουμε την πάθηση αυτή. Το Σύνδρομο Οπτικού Χιονιού είναι μια σπάνια και συχνά υποδιαγνωσμένη νευρολογική κατάσταση. Όσοι πάσχουν από αυτό περιγράφουν την όρασή τους ως συνεχή παρουσία «χιόνια», παρόμοια με τα σήματα μιας παλιών αναλογικών τηλεοράσεων που δεν έχουν σήμα. Αυτά τα τρεμοπαίοντα στίγματα καλύπτουν ολόκληρο το οπτικό πεδίο και, σε πολλές περιπτώσεις, παραμένουν και στο σκοτάδι.
Για πέρα από τα οπτικά παράσιτα, οι ασθενείς συνήθως αναφέρουν φωτοευαισθησία, ημικρανίες και μετα-εικόνες (visual trails) που παραμένουν στον αμφιβληστροειδή μετά την κίνηση ενός αντικειμένου. Αυτή είναι μια εξαντλητική κατάσταση που καθιστά την καθημερινή οπτική εμπειρία πολύ συγκεχυμένη. Αν και η ακριβής αιτία παραμένει ασαφής, οι επιστήμονες θεωρούν ότι οφείλεται σε υπερδιέγερση του οπτικού φλοιού, της περιοχής του εγκεφάλου που είναι υπεύθυνη για την επεξεργασία των οπτικών ερεθισμάτων.
Η έρευνα που συνδέει τα παράσιτα με τις ψευδαισθήσεις προσώπων
Η ερευνητική ομάδα, υπό την καθοδήγηση της Δρ. Jessica Taubert από το Πανεπιστήμιο του Queensland, επιδίωξε να διερευνήσει πώς η υπερδραστηριότητα του οπτικού συστήματος επηρεάζει την αντίληψη ασαφών εικόνων. Στην έρευνα συμμετείχαν πάνω από 250 εθελοντές, εκ των οποίων 132 πληρούσαν τα κριτήρια για το Σύνδρομο Οπτικού Χιονιού.
Οι συμμετέχοντες κλήθηκαν να εξετάσουν 320 εικόνες καθημερινών αντικειμένων – από κορμούς δέντρων μέχρι φλιτζάνια καφέ – και να βαθμολογήσουν πόσο εύκολα μπορούσαν να εντοπίσουν ένα πρόσωπο σε αυτές τις εικόνες.
Αποκαλυπτικά ήταν τα αποτελέσματα της μελέτης. Η ομάδα που έπασχε από το σύνδρομο παρουσίασε σταθερά υψηλότερες βαθμολογίες για τον «εντοπισμό προσώπου» σε σύγκριση με την ομάδα ελέγχου. Έβλεπαν πρόσωπα σε τυχαίες υφές και αντικείμενα πολύ συχνότερα. Μάλιστα, όσοι ταυτόχρονα υπέφεραν από το σύνδρομο και από ημικρανίες σημείωσαν τα υψηλότερα σκορ από όλους τους συμμετέχοντες.
Ένας εγκέφαλος που «βιάζεται» να βγάλει συμπεράσματα
Τι σημαίνουν όλα αυτά στην πράξη; Σύμφωνα με την ερευνητική ομάδα, τα ευρήματα επιβεβαιώνουν τη θεωρία ότι η λειτουργία του εγκεφάλου των ατόμων με το σύνδρομο είναι υπερβολικά ευαίσθητη. Σε κανονικές συνθήκες, το οπτικό μας σύστημα πραγματοποιεί γρήγορες «υποθέσεις» για το τι αντιλαμβανόμαστε, οι οποίες στη συνέχεια ελέγχονται και διορθώνονται από πιο «αργές» διαδικασίες επεξεργασίας.
Στην περίπτωση του συνδρόμου, αυτή η διαδικασία ανατροφοδότησης διαταράσσεται λόγω της υπερβολικής νευρικής δραστηριότητας. Ο εγκέφαλος προσπαθεί να αποκωδικοποιήσει τον οπτικό θόρυβο (τα «χιόνια») και ενώνεται τις τελείες, δημιουργώντας λανθασμένα συμπεράσματα. Ένας «ψευδής συναγερμός» – όπως το να μπερδέψεις μια σκιά με ένα μάτι – ενισχύεται αντί να διορθώνεται.
Η σύνδεση με την ημικρανία δεν είναι τυχαία. Και οι δύο καταστάσεις περιλαμβάνουν ανώμαλα υψηλές επιδόσεις στον φλοιό. Όταν συνυπάρχουν, η ευαισθησία του εγκεφάλου στα ψευδαισθησιακά πρόσωπα αυξάνει εκθετικά, υποδεικνύοντας ένα κοινό νευρολογικό μονοπάτι.
Γιατί είναι σημαντική αυτή η μελέτη;
Αυτή η μελέτη δεν είναι μόνο μια ακαδημαϊκή περιέργεια. Για τους ασθενείς που συχνά αδυνατούν να γίνουν κατανοητοί από τους γιατρούς ή λαμβάνουν λανθασμένες διαγνώσεις, η έρευνα παρέχει μια χειροπιαστή απόδειξη της φυσιολογικής βάσης των συμπτωμάτων τους. Αυτοί οι άνθρωποι δεν «φαντάζονται» πράγματα, αλλά ο εγκέφαλος τους επεξεργάζεται τον κόσμο με έναν θεμελιωδώς διαφορετικό τρόπο.
Επιπλέον, η παρειδωλία θα μπορούσε να αποδειχθεί χρήσιμη ως ένα νέο, γρήγορο και προσιτό διαγνωστικό εργαλείο. Ειδικά για παιδιά ή ασθενείς που δυσκολεύονται να περιγράψουν τα οπτικά τους ερεθίσματα, ένα τεστ αναγνώρισης προσώπου σε αντικείμενα μπορεί να δώσει πολύτιμες ενδείξεις στους κλινικούς ιατρούς.
Η παρειδωλία προσώπου, τελικά, δεν είναι διαταραχή. Είναι η παρενέργεια ενός συστήματος που έχει εξελιχθεί προκειμένου να δίνει προτεραιότητα στην κοινωνική πληροφορία. Η εξέλιξη μας έχει διδάξει να εντοπίζουμε φίλους ή αντιπάλους με αμεσότητα. Για τα άτομα με Σύνδρομο Οπτικού Χιονιού, αυτός ο μηχανισμός είναι απλώς «ρυθμισμένος» σε υψηλότερη ένταση.
Κατανοώντας γιατί ορισμένοι βλέπουν «πάρα πολλά», η επιστήμη πλησιάζει στο να απαντήσει σε ένα θεμελιώδες ερώτημα της νευροεπιστήμης: πώς ο εγκέφαλος διατηρεί την ισορροπία μεταξύ ευαισθησίας και ακρίβειας; Αν η δραστηριότητα είναι πολύ χαμηλή, χάνουμε το σήμα. Αν είναι πολύ υψηλή, αρχίζουμε να βλέπουμε πρόσωπα μέσα στο «χιόνι».
