Κάθε μέρα, βρισκόμαστε αντιμέτωποι με χιλιάδες αποφάσεις. Από το αν θα πατήσουμε το snooze στο ξυπνητήρι μέχρι την επιλογή της επαγγελματικής μας πορείας, κρίνουμε ότι εμείς κρατάμε το τιμόνι. Αυτή η αίσθηση είναι βαθιά ριζωμένη στην ανθρώπινη εμπειρία: η πεποίθηση ότι θα μπορούσαμε να πράξουμε διαφορετικά. Ωστόσο, όταν μετακινούμε τη συζήτηση από τον φιλοσοφικό στο επιστημονικό πεδίο, τα πράγματα γίνονται αρκετά πολύπλοκα.
Ο Paul Sutter, αναγνωρισμένος αστροφυσικός στο Πανεπιστήμιο Johns Hopkins, θέτει ένα ανατρεπτικό ερώτημα: Είναι οι νόμοι που καθορίζουν τη συμπεριφορά των άστρων και των ατόμων η βάση για να αμφισβητηθεί η ύπαρξη της ελεύθερης βούλησης;
Η παγίδα της αιτιοκρατίας
Η καρδιά αυτού του ζητήματος βρίσκεται στο θεμελιώδες αξίωμα της κλασικής φυσικής, που υποστηρίζει ότι κάθε αποτέλεσμα έχει μια αιτία. Εάν γνωρίζουμε την τρέχουσα κατάσταση ενός συστήματος και τους νόμους που το διέπουν, μπορούμε, τουλάχιστον σε θεωρητικό επίπεδο, να προβλέψουμε το μέλλον του με ακρίβεια.
Αυτή η λογική έχει προσφέρει σημαντικά τεχνολογικά επιτεύγματα, από την κατανόηση του Big Bang έως την ανάπτυξη μικροτσίπ. Ωστόσο, όταν εφαρμόζουμε αυτή τη λογική στον ανθρώπινο εγκέφαλο—ένα εξαιρετικά πολύπλοκο σύστημα μορίων και ηλεκτρικών σημάτων—το συμπέρασμα φαίνεται αναπόφευκτο. Αν οι σκέψεις μας είναι απλώς το αποτέλεσμα χημικών αντιδράσεων που υπακούουν σε φυσικούς νόμους, τότε η «επιλογή» καταλήγει να είναι ένα παιχνίδι της φαντασίας. Η απόφαση που νομίζατε ότι πήρατε τώρα, ήταν προδιαγεγραμμένη από τη στιγμή που δημιουργήθηκε το Σύμπαν.
Αλλά, μήπως υπάρχει μια άλλη πλευρά; Ευτυχώς, η σύγχρονη φυσική δεν είναι τόσο μονοδιάστατη. Υπάρχουν τρεις κρίσιμες «ρωγμές» στο φαινομενικά αδιαπέραστο τείχος του ντετερμινισμού που προσφέρουν μια χαραμάδα ελπίδας.
Το χάος και η αβεβαιότητα
Η πρώτη ρωγμή προέρχεται από τη Θεωρία του Χάους. Ορισμένα συστήματα, όπως ο καιρός και ένα διπλό εκκρεμές, είναι εξαιρετικά ευαίσθητα σε αρχικές συνθήκες. Μια ελάχιστη διακύμανση στο ξεκίνημα μπορεί να οδηγήσει σε δραματικά διαφορετικά αποτελέσματα στο τέλος. Έτσι, ενώ το σύστημα παραμένει ντετερμινιστικό (η αιτία παράγει το αποτέλεσμα), η πρόβλεψη του μέλλοντος καθίσταται πρακτικά αδύνατη.
Ωστόσο, η άγνοιά μας για το μέλλον δεν ισοδυναμεί απαραίτητα με ελευθερία. Το γεγονός ότι δεν μπορούμε να προβλέψουμε τον καιρό της επόμενης εβδομάδας δεν σημαίνει ότι ο άνεμος «επιλέγει» προς τα πού θα φυσά.
Η κβαντική ζαριά
Εδώ ενσωματώνεται η Κβαντομηχανική, η δεύτερη βασική ανατροπή. Στον υποατομικό κόσμο, η σιγουριά αντικαθίσταται από την πιθανότητα. Δεν μπορούμε να μιλήσουμε με σιγουριά για το πού βρίσκεται ένα ηλεκτρόνιο, μόνο για το πού μπορεί να βρεθεί. Αυτό εισάγει ένα ουσιώδες στοιχείο τυχαιότητας στη φύση.
Ωστόσο, η τυχαιότητα δεν ισοδυναμεί με ελεύθερη βούληση. Οι αποφάσεις που βασίζονται στον τυχαίο παλμό ενός κβαντικού νομίσματος δεν σε καθιστούν ελεύθερο, αλλά απλώς απρόβλεπτο. Εξάλλου, παραμένει αμφίβολο αν αυτοί οι κβαντικοί κανόνες επηρεάζουν τις νευρωνικές λειτουργίες του εγκεφάλου μας.
Το μυστήριο της «ανάδυσης»
Η τρίτη και ίσως πιο συναρπαστική διάσταση είναι η «ανάδυση». Η φύση μας αναδεικνύει ότι το σύνολο μπορεί να είναι μεγαλύτερο από το άθροισμα των μερών του. Οι νόμοι που περιγράφουν τα κουάρκ και τα ηλεκτρόνια (Κβαντική Θεωρία Πεδίου) είναι ανεπαρκείς προκειμένου να εξηγήσουν την δύο δημιουργία ενός αστεριού ή τη γεύση της σοκολάτας.
Για να περιγράψουμε πολύπλοκα συστήματα, χρειάζονται νέες θεωρίες που «αναδύονται» σε υψηλότερα επίπεδα οργάνωσης. Η συνείδηση και η ελεύθερη βούληση μπορεί να είναι ακριβώς αυτό: φαινόμενα που αναδύονται από την πολυπλοκότητα του εγκεφάλου και δεν μπορούν να αναχθούν ή να εξηγηθούν πλήρως μόνο με τους βασικούς νόμους της σωματιδιακής φυσικής.
Συμβατοκρατία: Μια ειρηνική συνύπαρξη;
Πού μας οδηγούν όλα αυτά; Η φυσική δεν προσφέρει ακόμα καθαρές απαντήσεις. Αυτό οδηγεί πολλούς φιλοσόφους και επιστήμονες στην προσέγγιση της «συμβατοκρατίας». Σύμφωνα με αυτή τη θεώρηση, η ελεύθερη βούληση και οι φυσικοί νόμοι μπορεί να μην είναι αντίπαλοι, αλλά να έχουν τη δυνατότητα να συνυπάρχουν αρμονικά.
Είναι πιθανό ότι η κατανόησή μας για τη φύση είναι ακόμα ελλιπής. Καθώς η επιστήμη προχωρά, ενδέχεται να ανακαλύψουμε ένα πλαίσιο που θα διατηρεί την αιτιακή συνοχή του Σύμπαντος, επιτρέποντας ωστόσο τη συνοχή της ανθρώπινης επιλογής ως μία πραγματική, φυσική διαδικασία και όχι ως ψευδαίσθηση.
Μέχρι τότε, είτε οι επιλογές μας είναι δικές μας είτε το αποτέλεσμα μιας πολύπλοκης κοσμικής εξίσωσης, είμαστε αναγκασμένοι (ή ελεύθεροι;) να αναζητούμε τις απαντήσεις. Και αυτή, από μόνη της, είναι μια επιλογή που αξίζει να κάνουμε.
