Οι αυξανόμενες θερμοκρασίες, οι ήπιοι χειμώνες και οι έντονες βροχοπτώσεις αποτελούν ολοένα και πιο ευνοϊκές συνθήκες για την αύξηση του πληθυσμού των κουνουπιών, οι οποίοι έχουν καταστεί οι πιο συχνοί “συγκάτοικοι” της καθημερινότητάς μας. Αυτό το φαινόμενο συνδέεται άμεσα με τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής, με αποτέλεσμα τα κουνούπια να εμφανίζονται σε περιοχές που παραδοσιακά ήταν απαλλαγμένες από αυτά. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η πρόσφατη ανακάλυψη του είδους Culiseta annulata στην Ισλανδία, σύμφωνα με ανακοίνωση εντομολόγων στα τέλη Οκτωβρίου.
Ο δρ Αντώνιος Μιχαηλάκης, ερευνητής και προϊστάμενος του Εργαστηρίου Εντόμων και Παρασίτων Υγειονομικής Σημασίας στο Μπενάκειο Φυτοπαθολογικό Ινστιτούτο, αναφέρει ότι τα κουνούπια έχουν την ικανότητα να ανιχνεύουν τις αλλαγές θερμοκρασίας με μεγάλη ευκολία. «Η αντίληψη αυτή είναι κρίσιμη για την επιβίωσή τους», υπογραμμίζει ο ερευνητής και προσθέτει: «Η αναφορά ότι τα έντομα εμφανίζονται το καλοκαίρι και εξαφανίζονται το χειμώνα δεν είναι τυχαία. Αυτά μπορούν να ανιχνεύσουν μικρές μεταβολές στις καιρικές συνθήκες ακόμα και σε περιορισμένα γεωγραφικά διαστήματα».
Ειδικότερα, ο βιολογικός κύκλος των κουνουπιών εξαρτάται άμεσα από τη θερμοκρασία. Με την κλιματική αλλαγή, οι συνθήκες έχουν γίνει ευνοϊκότερες για αυτά τα έντομα, ακόμα και σε περιοχές όπου πριν δεν ζούσαν. «Ξαφνικά, τα κουνούπια βρίσκονται σε ένα νέο φιλικό περιβάλλον. Στις περιοχές όπου ήδη υπήρχαν, οι θερμοκρασίες που παρατηρούνται ενδέχεται να διπλασιάσουν τους πληθυσμούς τους», τονίζει ο δρ Μιχαηλάκης.
Στη Μεσόγειο, η κατάσταση επιδεινώνεται, καθώς η δραστηριότητα των κουνουπιών πλέον διαρκεί καθ’ όλη τη διάρκεια του έτους. «Ήδη παρατηρούμε ένα περιβάλλον με αυξημένη δραστηριότητα των εντόμων», προειδοποιεί ο ειδικός, επισημαίνοντας παράλληλα τις ανησυχίες για τις ασθένειες που μεταφέρουν.
Αυξημένοι πληθυσμοί και κλιματική αλλαγή
Το ερώτημα που αρκετοί επιστήμονες θέτουν τα τελευταία χρόνια είναι γιατί η παρουσία τους εντείνεται, ειδικά σε χώρες όπως η Ελλάδα. Ο δρ Μιχαηλάκης εξηγεί ότι οι ήπιοι χειμώνες επιμηκύνουν τη δραστηριότητα των κουνουπιών. «Η ολοκλήρωση του βιολογικού τους κύκλου εξαρτάται από τις χαμηλές θερμοκρασίες. Σε περιοχές με ήπιους χειμώνες, το κουνούπι παρατείνει τη δραστηριότητά του, και ο μικροκλίμα της κάθε περιοχής διαδραματίζει ρόλο».
Ειδικά για το κοινό κουνούπι (Culex pipiens), που διαβιβάζει τον ιό του Δυτικού Νείλου, έχει παρατηρηθεί ότι παραμένει ενεργό καθ’ όλη τη διάρκεια της χρονιάς.
- Η επιστημονική κοινότητα έχει καταγράψει σε πολλές περιοχές της Ελλάδας, ότι η δραστηριότητα του κουνουπιού είναι σταθερά αυξημένη.
Όπως σημειώνει ο δρ Μιχαηλάκης, ακόμα και κατά τη διάρκεια χιονοπτώσεων, οι παγίδες έδειξαν παρουσία του Culex pipiens, μια υπενθύμιση της προσαρμοστικότητας αυτών των εντόμων.
Ωστόσο, οι προκλήσεις δεν περιορίζονται μόνο στους ενοχλητικούς πληθυσμούς των κουνουπιών. Οι ιοί που αυτά μεταφέρουν και η ικανότητά τους να προσαρμόζονται στις νέες περιβαλλοντικές συνθήκες ενδέχεται να προκαλέσουν μεγαλύτερες ανησυχίες.
- «Φοβόμαστε τους ιούς και τις νόσους που μεταφέρουν. Σε έρευνά μας, παρατηρήσαμε ότι ο ιός του Δυτικού Νείλου καταγράφηκε σε κουνούπια και τους χειμερινούς μήνες».
Όπως υπογραμμίζει ο δρ Μιχαηλάκης, ο κίνδυνος μετάδοσης του ιού αυξάνει καθώς οι συνθήκες γίνονται όλο και πιο ευνοϊκές. «Πρέπει να παρακολουθούμε στενά την κατάσταση, καθώς η μετάδοση του ιού μπορεί να αρχίσει νωρίτερα απ’ ότι περιμέναμε».
Οι νέες απειλές: Κουνούπια και ασθένειες
Πέρα από το κοινό κουνούπι, ένα άλλο είδος που έχει εγκατασταθεί τα τελευταία χρόνια στην Ελλάδα είναι το Ασιατικό κουνούπι τίγρης (Aedes albopictus), το οποίο δραστηριοποιείται κατά τη διάρκεια της ημέρας. Αυτό το κουνούπι είναι δυνητικός φορέας για τις ασθένειες Chikungunya, Dengue και Zika. Αν και η μετάδοση αυτών των ασθενειών έχει αποδειχθεί σπάνια στην Ελλάδα, ο κίνδυνος παραμένει, ειδικά εάν μολυσμένο άτομο ερχόταν στη χώρα, όπως εξηγεί ο δρ Μιχαηλάκης.
Η δραστηριότητά του περιοριζόταν παραδοσιακά από την άνοιξη έως τις αρχές του χειμώνα, αλλά οι ήπιοι χειμώνες έχουν επηρεάσει αυτή τη δυναμική. «Μάλιστα, το 2022 παρατηρήσαμε δραστηριότητα του κουνουπιού τίγρης μέχρι τα τέλη Ιανουαρίου».
- Η παρουσία αυγών το χειμώνα επίσης είναι δείγμα προσαρμοστικότητας.
«Ακούμε για εισαγόμενα κρούσματα δάγκειου πυρετού στην Ελλάδα, ωστόσο δεν έχουν παρατηρηθεί αυτόχθονα. Στις γειτονικές μας χώρες, όπως η Ιταλία και η Ισπανία, η κατάσταση διαφέρει», συμπληρώνει.
Στρατηγικές αντιμετώπισης
Η διαχείριση της αύξησης των πληθυσμών κουνουπιών απαιτεί συλλογική προσπάθεια από όλους τους φορείς. Ο δρ Μιχαηλάκης τονίζει πως «Η συνεργασία κρατικού μηχανισμού, τοπικών αρχών και πολιτών είναι ζωτικής σημασίας. Όταν ένας κρίκος σπάσει, το αποτέλεσμα θα είναι ανεπαρκές».
Προβλέπεται ότι οι δήμοι πρέπει να επεκτείνουν τις δράσεις καταπολέμησης των κουνουπιών, που συνήθως διαρκούσαν έως τον Οκτώβριο. «Η προσαρμογή σε νέες συνθήκες είναι απαραίτητη», υπογραμμίζει ο δρ Μιχαηλάκης. Αν δεν υπάρξει εκπαίδευση των πολιτών και ενεργή συμμετοχή τους, οι προσπάθειες αντιμετώπισης δεν θα έχουν αποτέλεσμα.
Συνιστάται να υπάρξει συλλογική προσέγγιση στην καταπολέμηση των κουνουπιών ώστε να προληφθεί η αύξηση του πληθυσμού τους.
Πληροφορίες από ΑΠΕ-ΜΠΕ, Ιωάννα Καρδάρα
Αθήνα, Ελλάδα
